Το Κοινωνικό Συμβόλαιο του Ρουσσώ: Πώς να οικοδομήσουμε μια δίκαιη κοινωνία – Ντοκιμαντέρ

Βασίλης Λιανός

Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ είναι ένας από τους πιο ένθερμους επικριτές της θεωρίας των κοινωνικών συμβολαίων. Είναι επίσης ένας από τους πιο παθιασμένους υποστηρικτές της. Εν αντιθέσει με όσα πιστεύουν πολλοί, αυτό δεν είναι καθόλου αντιφατικό καθότι ασκεί κριτική στις θεωρίες των προκατόχων του (Χομπς, Λοκ), αλλά προτείνει το δικό του κοινωνικό συμβόλαιο το οποίο κατά την άποψη του μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να απελευθερωθεί από την υποδούλωση που δημιουργεί η κοινωνία.

 Η Ακαδημία του ΑΑΣΤ, παρουσιάζει, σε μαγνητοσκόπηση, ομιλία του προέδρου της κ. Εμμανουήλ Γερακιού 

με θέμα το Κοινωνικό Συμβόλαιο. Η ομιλία έγινε σε τηλεδιάσκεψη την 28.05.2020.

Σε αντίθεση με τον Χομπς, ο Ρουσσώ πιστεύει πως η ‘φυσική κατάσταση‘, η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο άνθρωπος πριν αναπτύξει κοινωνικές δομές, προσφέρει υλική αφθονία. Χάρη σε αυτή την αφθονία, ο άνθρωπος δεν έχει λόγο να φοβάται τον θάνατο και είναι ένα φιλήσυχο και φιλειρηνικό ον. 

Σε αντίθεση με τον Λοκ, ο Ρουσσώ πιστεύει πως η ιδιοκτησία είναι κοινωνικό δημιούργημα και δεν ανήκει στην φυσική κατάσταση. Επιπροσθέτως, πιστεύει πως η ιδιοκτησία δημιουργεί ανισότητες.  . . .

Η κοινωνία δημιουργήθηκε χάρη στην τεχνολογία, και συγκεκριμένα (πιθανώς) χάρη στην ανάπτυξη της μεταλλουργίας και της γεωργίας, που δημιούργησαν έναν καταμερισμό της εργασίας ο οποίος επέτρεψε στους λίγους να εξουσιάζουν τους πολλούς. 

Αυτή η ανισότητα θεσμοθετήθηκε μέσω του ‘κακού συμβολαίου’, στο οποίο είχαν δώσει οι πολλοί την συγκατάθεση τους. Για να αντιμετωπίσει τις συνέπειες αυτού του συμβολαίου, ο Ρουσσώ προτείνει ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο το οποίο θα φέρει ισότητα και θα απελευθερώσει τους ανθρώπους από την υποδεέστερη θέση τους.

Το νόημα της έννοιας της ‘φυσικής κατάστασης’, σύμφωνα με τον Ρουσσώ, είναι το να παρουσιάσει με ακρίβεια το πώς ήταν η ζωή των ανθρώπων χωρίς τα στοιχεία που απορρέουν από την δημιουργία της κοινωνίας. 

Πιστεύει πως οι προκάτοχοι του λανθασμένα αποδίδουν στην φυσική κατάσταση στοιχεία που προέρχονται από την κοινωνία. Διαφωνεί θεμελιωδώς με τον Χομπς, ο οποίος πιστεύει πως οι άνθρωποι είναι από την φύση τους βίαια ζώα. Ο Ρουσσώ πιστεύει πως στην φυσική κατάσταση επικρατούν ειρήνη και ηρεμία. 

Ο άνθρωπος είναι ένα ον με πολύ απλές ανάγκες : φαγητό, σεξ, στέγη και αποφυγή πόνου. Η φυσική κατάσταση καλύπτει στο μέγιστο αυτές τις ανάγκες. 

Επομένως, δεν υπάρχει λόγος ένας άνθρωπος να φοβάται τους υπόλοιπους, καθότι η ευημερία του ενός δεν εμποδίζει την ευημερία ενός άλλου. 

Ο άνθρωπος ενδιαφέρεται απλά για την φροντίδα του εαυτού του (αγάπη για τον εαυτό). 

Σε αντίθεση με τον Λοκ, πιστεύει ότι η ιδιοκτησία δημιουργεί ανισότητες αλλά ανήκει στην κοινωνία και όχι στην φυσική κατάσταση. Αν λοιπόν η φυσική κατάσταση είναι τόσο καλή, τότε πως προέκυψαν η κοινωνία και η ανισότητα;

Σύμφωνα με τον Ρουσσώ, οι άνθρωποι δεν δημιούργησαν την κοινωνία με την βούληση τους. Η κοινωνία δημιουργήθηκε από την τυχαία ανακάλυψη της γεωργίας και της μεταλλουργίας. Με αυτές τις ανακαλύψεις, δημιουργήθηκε ένας καταμερισμός της εργασίας. 

Οι άνθρωποι διαχωρίστηκαν σε αυτούς που μπορούσαν να εργαστούν στην μεταλλουργία και στην γεωργία, και σε αυτούς που δεν μπορούσαν. Αυτός ο καταμερισμός της εργασίας οδήγησε στην δημιουργία της ιδιοκτησίας, η οποία επέφερε ανισότητες.

Η συσσώρευση της ιδιοκτησίας είχε ως αποτέλεσμα την διεύρυνση της ανισότητας. Επίσης, η ιδιοκτησία δημιούργησε μία υπερβολικά εγωιστική αγάπη του εαυτού και την ανάγκη επίδειξης ενός ανώτερου κοινωνικού στάτους (φιλαυτία).

Γιατί λοιπόν οι πολλοί δεν αρπάζουν την ιδιοκτησία από τους λίγους; Για να απαντήσει σ’ αυτήν την ερώτηση, ο Ρουσσώ χρησιμοποιεί την έννοια του ‘κακού συμβολαίου’. Για να προστατεύσουν την ιδιοκτησία τους, οι πλούσιοι, που είναι λίγοι σύναψαν ένα συμβόλαιο με τους φτωχούς, που είναι πολλοί. 

Το συμβόλαιο θεσμοθέτησε την ιδιοκτησία και κατά συνέπεια την ανισότητα. Γι’ αυτό και ο Ρουσσώ αποκαλεί αυτό το συμβόλαιο ‘κακό’. Επομένως, οι ίδιοι οι άνθρωποι ευθύνονται για τον πόνο τους. Επιπλέον, το συμβόλαιο αυτό ‘νομιμοποιεί’ την ανισότητα στα μάτια των φτωχών. 

Θα μπορούσε λοιπόν να ισχυριστεί κανείς πως ο Ρουσσώ είναι ένας πρώιμος σοσιαλιστής, καθότι ενοχοποιεί την ιδιοκτησία για τις ανισότητες. 

Επίσης, η άποψη του πως το κακό συμβόλαιο νομιμοποιεί ηθικά την ανισότητα στα μάτια των φτωχών συνάδει με την θεωρία του Μαρξ περί ιδεολογίας και της διαιώνισης της ανισότητας. Φαίνεται πως ο Μαρξ επηρεάστηκε βαθύτατα από τα γραπτά του Ρουσσώ. Για να βγάλει λοιπόν τους ανθρώπους από αυτήν την δυσχέρεια, ο Ρουσσώ δημιουργεί το δικό του κοινωνικό συμβόλαιο.

Με το κοινωνικό του συμβόλαιο, ο Ρουσσώ προσπαθεί να συμφιλιώσει την φυσική ελευθερία με την κοινωνία και την πολιτική τάξη. 

Το κάνει αυτό με το ‘συμβόλαιο μετατροπής’. 

Με αυτό το συμβόλαιο, όλοι οι άνθρωποι στην φυσική κατάσταση δέχονται να παραχωρήσουν τα δικαιώματα και τις ελευθερίες τους σε όλους τους άλλους. 

Με αυτόν τον τρόπο, ο άνθρωπος μετατρέπεται από ένα εγωιστικό ον σε ένα αλτρουιστή πολίτη. Σύμφωνα με τον Ρουσσώ, οι άνθρωποι πρέπει να παραδώσουν τις ελευθερίες τους σε μία κυρίαρχη δύναμη, μία μορφή εξουσίας. Σε αυτήν την περίπτωση, όμως, αυτή η μορφή εξουσίας είναι το σύνολο των πολιτών. 

Επομένως, όταν κάποιος παραδίδει τις ελευθερίες του, λαμβάνει πίσω ακριβώς αυτό που έδωσε. Με αυτόν τον τρόπο, οι άνθρωποι απολαμβάνουν την προστασία του συνόλου ενώ ταυτόχρονα διατηρούν την ελευθερία τους. 

Σε αντίθεση με τον Χομπς και τον Λοκ, λοιπόν, ο Ρουσσώ πιστεύει πως η φυσική κατάσταση χαρακτηρίζεται από ειρήνη και αρμονία, και δεν αποδίδει σε αυτήν κοινωνικά χαρακτηριστικά. 

Επίσης, ενώ ο Χομπς θέλει η εξουσία να ανήκει είτε σε έναν ισχυρό άνδρα είτε σε έναν μικρό αριθμό ανδρών και ο Λοκ θέλει η εξουσία να ανήκει σε μία κυβέρνηση της οποίας η δουλειά θα είναι να ρυθμίζει τις διαμάχες και τις διαφορές, ο Ρουσσώ θέλει η εξουσία να ανήκει στο σύνολο των ανθρώπων· μηδενός εξαιρουμένου.

  

 Το έργο αυτό του Ρουσσώ εκδόθηκε στο Παρίσι το 1762. 

Η κυρίαρχη ιδέα του έργου είναι ότι ένας λαός που απαρτίζεται από την ένωση του συνόλου, διαφέρει από την άμορφη μάζα όταν αποτελεί ένα πολιτικό σώμα, το έθνος. 

Η ένωση αυτή προκύπτει από την υποχρέωση του καθενός να έχει νόμιμη αξία στηριζόμενη σε κάποιο Θεμέλιο. Ορισμένοι λόγιοι το τοποθετούν στη δύναμη, άλλοι στο πατρικό κύρος και άλλοι στη θεία βούληση. Απορρίπτοντας τις αρχές αυτές ο Ρουσσώ αναγνωρίζει ως θεμέλιο για το πολιτικό σώμα μια πρωτότυπη σύμβαση την οποία αποδέχονται ελευθέρως τα μέλη και για τα οποία καθένας αυτών τίθεται ανεπιφύλακτα αλληλέγγυος προς τα άλλα. 

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια αμοιβαία υποχρέωση του καθένα προς το σύνολο και του συνόλου προς τον καθένα. Η σύμβαση αυτή δεν είναι "σύμβαση ανωτέρου προς τον κατώτερο, αλλά σύμβαση του σώματος προς καθένα από τα μέλη του". ooooooooooooooooo

 Διαβάστε επίσης  Θεωρίες Κοινωνικού Συμβολαίου: η πηγή της κυριαρχίας στον λαό!

Του Αντώνη Πύργου

Όταν ο πολίτης λέει για τα ζητήματα του Κράτους 

“Τι μ’ ενδιαφέρουν εμένα”, αυτό το Κράτος είναι καταδικασμένο να χαθεί.

Η ουσία του ανθρώπου συνίσταται στο να είναι ελεύθερος. Μια ελευθερία η οποία είναι συνάρτηση των αποκτημάτων του. 

Η κοινωνία συγκροτείται ως ένα σύνολο ελεύθερων και ίσων ατόμων που συνδέονται μεταξύ τους ως ιδιοκτήτες των ικανοτήτων τους και των αγαθών που αποκτούν βάση αυτών των ικανοτήτων. Η πολιτική κοινωνία είναι ένα τεχνητό κατασκεύασμα, που προορίζεται να προστατεύσει την ιδιοκτησία και να διατηρήσει την τάξη μέσα στις σχέσεις ανταλλαγής.

> Κατά Hobbes

Κάθε άνθρωπος οφείλει να επιδιώκει την ειρήνη, στο μέτρο που έχει την ελπίδα να την αποκτήσει. Ο άνθρωπος πρέπει να είναι πρόθυμος να παραιτείται από το δικαίωμά του σε όλα τα πράγματα και να μένει ευχαριστημένος με τόση ελευθερία απέναντι στους άλλους όση θα επέτρεπε και στους άλλους απέναντι στον εαυτό του.

Ο χωρισμός του πολιτικού (Κράτος) από το οικονομικό (κοινωνία των ιδιωτών) αποτελεί κεντρικό ιστορικό πρόβλημα σύμφωνα με τον Hobbes, ώστε να περιοριστεί ο ανταγωνισμός στην οικονομική σφαίρα της αγοράς και η πολιτική να συγκεντρωθεί σε ένα σημείο της κοινωνίας στο Κράτος. Έτσι η εξουσία θα πάψει να είναι διάχυτη στην κοινωνία, αλλά θα χρησιμοποιείται από το Κράτος για να διασφαλιστούν οι όροι κοινωνικοοικονομικής συμβίωσης.

Οι συνεννοήσεις μεταξύ των ατόμων συγκροτούν έναν τύπο σύμβασης (κοινωνικό συμβόλαιο) του κάθε ανθρώπου με τον κάθε άνθρωπο. Από τη σύσταση της πολιτείας (Κράτος) προκύπτουν τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις / αρμοδιότητες του κυρίαρχου. Από τις παραπάνω διεργασίες συγκροτείται το ρυθμιστικό πλαίσιο κανόνων που διέπει τους όρους του κοινωνικού συμβολαίου. Η κυριαρχία του Κράτους είναι απόλυτη, αδιαίρετη και αμεταβίβαστη.

Σκοπός των ατόμων που εισήλθαν στο κοινωνικό συμβόλαιο ήταν να εξασφαλιστεί η κοινή ειρήνη και η ασφάλεια, πράγμα που γνωρίζει το κυρίαρχο Κράτος. Ο Hobbes αξιώνει γι’ αυτόν τον πυρήνα της κυρίαρχης εξουσίας άρση των υφιστάμενων χωρισμών της εξουσίας και τη συγκέντρωση και άσκηση από μία κυρίαρχη δύναμη (Κράτος Λεβιάθαν).

Σχηματική απεικόνιση:

 

> Κατά Locke

Η κεντρική πολιτική του Locke συνίσταται στη ρύθμιση της ιδιοκτησίας με την ευρύτερη έννοια, το δικαίωμα για τη ζωή, την ελευθερία και την περιουσία. Η ιδιοκτησία έχει προτεραιότητα τόσο έναντι της κοινωνίας όσο και έναντι του Κράτους. Το πρόβλημα των κανόνων είναι συνδεδεμένο με την ιδιοκτησία.

Η μετάβαση από την κοινοκτημοσύνη στο ιδιοκτησιακό δικαίωμα του ατομικού ιδιοκτήτη συντελείται μέσω της εργασίας του. Προϋπόθεση της συντήρησης των δρώντων είναι η δραστηριοποίηση του καθενός χωριστά σε ένα τμήμα του εδάφους. Ο δρών δικαιούται να ιδιοποιηθεί μόνο όσο μπορεί να καταναλώσει και απαγορεύεται να καταστρέψει την περιουσία ή το προϊόν του. Ότι δε χρειάζεται οφείλει να το αφήσει άθικτο ώστε να το καρπωθούν άλλοι. Όμως, η εργασιακή διαδικασία μεσολαβείται από άνισες σχέσεις, που προϋποθέτουν την ύπαρξη χρήματος.

Σύμφωνα με τον Locke δεν επιτρέπεται η καταστροφή προϊόντων ωστόσο επιτρέπεται η ανταλλαγή προϊόντων για την αποφυγή της φθοράς τους. Από ‘κει προκύπτει ότι η συσσώρευση άφθαρτων υλικών δεν αντιβαίνει το φυσικό δίκαιο.

Αφού οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως ελεύθεροι, ο μόνος τρόπος σύστασης της πολιτείας είναι η σύσταση δια συναινέσεως, με μια συμφωνία ή ένα συμβόλαιο για τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης κοινωνίας και μιας πολιτικής κοινωνίας ή κυβέρνησης. Το λοκιανό συμβόλαιο μπορεί να κατανοηθεί ως ρητή συναίνεση να λαμβάνονται οι πολιτικές αποφάσεις σε ένα πλαίσιο που κατοχυρώνει την ελευθερία, την πολιτική ισότητα και τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα.

Η θεσμική διευθέτηση με συμβόλαιο βασίζεται:

(Α) στη μεταβίβαση του δικαιώματος επιβολής ποινών στην πολιτική εξουσία

(Β) στο διαχωρισμό και στον αμοιβαίο έλεγχο των εξουσιών

Η νομοθετική εξουσία νομοθετεί νόμους βάσει της αρχής της πλειοψηφίας. Οι νόμοι συνιστούν όρια στην άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας.

Αρχές που διέπουν τους νομοθετούμενους κανόνες:

1.      Η νομοθεσία δε δύναται να καταστεί απόλυτα αυθαίρετη σχετικά με τη ζωή και την ιδιοκτησία των πολιτών.

2.      Η ανώτατη νομοθετική εξουσία οφείλει να κυβερνά με γνωστούς κανόνες προκειμένου να απονείμει δικαιοσύνη, να επιβάλλει ποινές κλπ.

3.      Δε μπορεί να αφαιρέσει από τον πολίτη μέρος της ιδιοκτησίας του χωρίς τη συγκατάθεσή του.

4.      Η νομοθετική εξουσία δε μπορεί να μεταβιβάσει την αρμοδιότητα ψήφισης νόμων σε άλλα χέρια.

Τα κείμενα του Locke στοχεύουν στη διαμόρφωση ενός πολιτικού συστήματος που θα χαρακτηρίζεται από διαχωρισμό εξουσιών, ελέγχους και εξισορροπήσεις καθώς και συνταγματικές διαδικασίες (προθεσμίες και εκλογές αντιπροσώπων). Η εκτελεστική εξουσία πρέπει να διαχειρίζεται τα τρέχοντα ζητήματα της πολιτείας, να προκαλεί την εκλογή των μελών των αντιπροσωπευτικών σωμάτων.

Σχηματική απεικόνιση:

 > Κατά Rousseau

Το θεωρητικό ερώτημα που απασχολεί τον Rousseau από τις πρώτες σελίδες του «Κοινωνικού Συμβολαίου» είναι ότι «..ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, αλλά παντού είναι στις αλυσίδες..». Ο Rousseau αντιλαμβάνεται το Κράτος της εποχής του ως δημιούργημα των πλουσίων, προκειμένου να διασφαλίσουν τη θέση τους ως κυρίαρχη τάξη. Ένα Κράτος που έδινε την εντύπωση ότι ευεργετούσε τους πάντες, αλλά είχε σκοπό τη διατήρηση της ανισότητας.

Κέντρο των θεωρητικών ενδιαφερόντων του Ρουσσώ ήταν τα προβλήματα της προέλευσης της κοινωνίας, της κοινωνικής ανισότητας και της επίδρασης του πολιτισμού, στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας. Επικρίνοντας τον πολιτισμό της εποχής του και αποδεικνύοντας ότι η ανάπτυξη του πολιτισμού καταστρέφει την ανθρώπινη φύση, ο Ρουσσώ εξιδανίκευε τη “φυσική κατάσταση”, στην οποία όλοι οι άνθρωποι ήταν ελεύθεροι και ίσοι. Η ανισότητα αναπτύχθηκε με την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας, που οδήγησε στο σχηματισμό του Κράτους και, με τον καιρό, και του δεσποτισμού. Έτσι η ανάπτυξη της ανισότητας παραβίασε το “κοινωνικό συμβόλαιο”, που έφτιαξαν οι άνθρωποι κατά τη μετάβαση από τη φυσική κατάσταση στο Κράτος, γι’ αυτό και η ανισότητα δε συμβιβάζεται με τη φύση και πρέπει να εξαλειφθεί.

Ο Rousseau υποστηρίζει ότι είναι αδύνατο να χωριστεί η κοινωνική από την πολιτική ανισότητα, επομένως το Κράτος οφείλει να εγγυάται την πραγματική ελευθερία και ισότητα, στηριζόμενο στους νόμους.

Αφού η νομιμοποίηση δια της βίας είναι αντιφατική, ως μόνος λόγος νομιμοποίησης εμφανίζεται η συμφωνία. Σύμφωνα με τους όρους του συμβολαίου, ο καθένας ενώνει τις δυνάμεις του με αυτές των άλλων, προκειμένου να εξασφαλιστεί η διαβίωση του σε κοινωνία όπου οι θεσμοί ανταποκρίνονται στη ‘’γενική βούληση’’ με απώτερο στόχο την πραγματική ελευθερία και την ισότητα, συγκροτώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο μια κοινωνία δικαίου. Το σύνολο των επιμέρους συμφερόντων και θελήσεων υποτάσσονται στη γενική θέληση.

Η κοινωνικοί κανόνες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ένα ηθικό χρέος και όχι ως μια υποχρέωση την οποία επιβάλει η συνύπαρξη. Το άτομο πρέπει να κοινωνικοποιηθεί, να εγκαταλείψει τον ατομικισμό για να μετατραπεί σε ένα ον συλλογικό, ικανό να σκέφτεται τους άλλους ως ένα σκοπό. Η κοινωνία πρέπει να κυβερνάται αποκλειστικά στη βάση του κοινωνικού συμφέροντος.

Σχηματική απεικόνιση:

Αντί επιλόγου:

Όταν η υπηρεσία του πολίτη προς το Κράτος παύει να είναι πρωταρχικής σημασίας και ο πολίτης μπορεί να εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του πληρώνοντας, τότε το Κράτος βαδίζει στην καταστροφή.

=====================

 "O σιωπών δοκεί συναινείν"